Armistice Day

In Groot-Brittannië zie je ze in Oktober al op de revers verschijnen, de klaprozen voor het goede doel, de oplettende kijker naar de BBC is dat ongetwijfeld al eens opgevallen. Dat is allemaal in de aanloop naar vandaag, 11 november, Armistice Day, om te gedenken dat op deze dag in 1918 om 11 minuten over 11 de wapens na 4 jaar eindelijk werden neergelegd. Wij, in Nederland, maken ons er niet druk om, wij waren neutraal in die oorlog en hebben niet geleden. De historische impact van ’14-’18 is hier nihil. Wij maken ons druk over de Tweede Wereldoorlog. Terecht, maar het lijkt er hier soms op alsof die Eerste, The Great War, nooit is gebeurd, alsof er geen miljoenen jonge jongens zinloos over de kling zijn gejaagd op de slagvelden van Vlaanderen, in de Dardanellen en aan het Oostfront.

Ik moet bekennen dat ik er zelf ook nooit wat mee had, hoor. Je hoorde er op school wel wat over, want als er een Tweede Wereldoorlog was dan moet er ook een Eerste geweest zijn en dus werd er bij geschiedenis wel iets over verteld. Al was het maar omdat het mede een oorzaak van de Tweede was. Het kwam pas werkelijk bij me binnen, rauw en hard, toen ik met Ron ooit op vakantie was in België en Frankrijk en we de Somme hebben gezien. De nog steeds doorploegde aarde, de loopgraven die nog steeds te herkennen zijn, de bergen verroeste granaathulzen, de eindeloze oorlogskerkhoven, de vele musea en de indrukwekkende dagelijkse Last Post ceremonie bij de Menin-poort in Yper.

Het heeft me sindsdien nooit losgelaten, de verhalen, de gruwelen, de pijn, de dood en vooruit de nutteloosheid van dat alles. En ik begreep de rest van de wereld, of liever de rest van Europa, daardoor ook een stuk beter. In Nederland heeft het geen impact, maar in België, Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland des te meer. Natuurlijk was ‘40-‘45 óók verschrikkelijk, maar de horror en de zinloosheid van ’14-’18 hebben diepere wonden geslagen, denk ik.

Het blijkt ook uit de cultuur. De talloze boeken, de poëzie, schilderkunst, films en TV-drama’s erover spreken voor zich. Ik ben me er sindsdien in gaan verdiepen, want het liet me niet los. Ik las Pat Barker’s Regeneration trilogie over Siegfried Sassoon, Robert Graves en Wilfred Owen, ik bekeek alle films en documentaires die er op TV over gingen. Het gaat me niet om de militaire kant van de geschiedenis, maar om de menselijke. Ach, ik kan er zoveel over schrijven, maar dat laat ik over aan een tweetal dichters (van beide kanten).

Schützengrabenlektüre

Bitte, schickt mir Grimms Märchen ins Feld!
Wie seltsam mich diese Worte trafen
Es war mir, als würde der Krieg einschlafen
Und Friede umsäumen die ganze Welt

Und es erhob sich vor mir ein Bild:
Ein Leutnant, umgeben vond seinen Schützen
Vor sich des Schlachtfeldes blutige Pfützen,
Liegt hinter einem erdigen Schild.

Pause im Kampf, sturmmüde der Feind.
Die Leute im Graben rücken zusammen.
Der Leutnant läßt eine Kerze aufflammen
Die ein beschmutzes Büchlein bescheint.

Grimms Märchen! Den Männern wird es weich
Hinter den Wämsen und filzigen Bärten
Sie streifen im Geiste durch Wälder un Gärten
Friedsam hinüber ins Kinderreich.

Alfons Petzold. In: Der stählerne Schrei. Neue Gedichte aus der Kriegszeit. Warnsdorf, 1916.

Hero

‘Jack fell as he’d have wished,’ the Mother said,
And folded up the letter that she’d read.
‘The Colonel writes so nicely.’ Something broke
In the tired voice that quavered to a choke.
She half looked up. ‘We mothers are so proud
Of our dead soldiers.’ Then her face was bowed.

Quietly the Brother Officer went out.
He’d told the poor old dear some gallant lies
That she would nourish all her days, no doubt.
For while he coughed and mumbled, her weak eyes
Had shone with gentle triumph, brimmed with joy,
Because he’d been so brave, her glorious boy.

He thought how ‘Jack’, cold-footed, useless swine,
Had panicked down the trench that night the mine
Went up at Wicked Corner; how he’d tried
To get sent home, and how, at last, he died,
Blown to small bits. And no one seemed to care
Except that lonely woman with white hair.

Siegfried Sassoon In: The Old Huntsman and Other Poems. London, 1917.

Maar misschien is het beste gedicht ooit over die onzinnige oorlog en het vreselijke leed wel geschreven door Richard Curtis, voor het fictieve personage Private Baldrick in Blackadder Goes Forth.

Hear the words I sing
War’s a horrid thing
So I sing sing sing
Ding a ling a ling

En dan nu The Last Post en 2 minuten stilte.